وقتی یک بشر شیشهای زیر شعله ترک میخورد، معمولاً تقصیر کاربر نیست؛ تقصیر جنس شیشه است. تفاوت بوروسیلیکات و سودالایم در یک عدد خلاصه میشود: ضریب انبساط حرارتی. و همین یک عدد تعیین میکند که ظرف شما در برابر شوک حرارتی دوام میآورد یا نه.
عدد ۳.۳ یعنی چه
عدد ۳.۳ در نام «بوروسیلیکات ۳.۳» به ضریب انبساط حرارتی خطی اشاره دارد: حدود ۳٫۳ در هر میلیون بر درجهٔ سانتیگراد. شیشهٔ سودالایم این عدد را حدود ۹ دارد، یعنی نزدیک به سه برابر.
وقتی یک طرف شیشه گرم و طرف دیگرش سرد باشد، دو طرف بهاندازهٔ متفاوتی منبسط میشوند و تنش داخلی ایجاد میشود. هرچه ضریب انبساط بیشتر، تنش بیشتر، و در نقطهای شیشه میشکند. بوروسیلیکات چون کمتر منبسط میشود، تنش کمتری میسازد.
| ویژگی | بوروسیلیکات ۳.۳ | سودالایم |
|---|---|---|
| ضریب انبساط حرارتی | حدود ۳٫۳ ×۱۰⁻⁶ | حدود ۹ ×۱۰⁻⁶ |
| تحمل شوک حرارتی | حدود ۱۶۰ درجه اختلاف | حدود ۴۰ درجه اختلاف |
| دمای کاری پیوسته | تا حدود ۵۰۰ درجه | تا حدود ۱۵۰ درجه |
| مقاومت در برابر اسید | عالی | خوب |
| مقاومت در برابر قلیای داغ | متوسط | ضعیف |
| آزادسازی یون قلیایی | بسیار کم | قابل توجه |
| قیمت نسبی | بالاتر | پایینتر |
مسئلهای که کمتر دیده میشود: آلودگی یونی
مقاومت حرارتی تنها تفاوت نیست. شیشهٔ سودالایم مقدار زیادی سدیم و کلسیم دارد و در تماس با محلولهای آبی، بهویژه قلیایی یا داغ، یون قلیایی به محلول آزاد میکند. برای نگهداری آب مقطر با هدایتسنجی پایین یا برای کشت سلولی، همین مقدار ناچیز نتیجه را خراب میکند.
چطور تشخیص دهیم
- علامت روی ظرف: ظروف بوروسیلیکات معمولاً عبارت «Boro 3.3» یا «ISO 3585» را چاپشده دارند.
- وزن نسبی: بوروسیلیکات چگالی کمتری دارد و در حجم یکسان سبکتر است.
- لبه و ضخامت: ظروف بوروسیلیکات معمولاً دیوارهٔ یکنواختتر و لبهٔ آتشپرداخت تمیزتری دارند.
- ته ظرف: شیشهٔ سودالایم ارزان معمولاً ته ضخیمتر و ناهموارتری دارد.
کجا سودالایم کافی است
خرید بوروسیلیکات برای همهٔ اقلام، اسراف است. سودالایم برای این کاربردها کاملاً مناسب است:
- لولهٔ آزمایش برای نمونهگیری سرد و نگهداری کوتاهمدت
- ظروف نگهداری در دمای اتاق بدون حرارتدهی
- شیشهٔ ساعت و ظروف کمکی که حرارت نمیبینند
- کارهای آموزشی و نمایشی بدون شعله
و در مقابل، بوروسیلیکات برای هر ظرفی که حرارت میبیند، اتوکلاو میشود، یا با اسید غلیظ کار میکند اجباری است.
یک استثنای مهم: اسید هیدروفلوئوریک
هیچکدام از این دو در برابر اسید هیدروفلوئوریک دوام نمیآورند. این اسید سیلیس شیشه را حل میکند و باید در ظرف پلیپروپیلن یا PTFE نگهداری و استفاده شود. این نکته را بسیاری از آزمایشگاهها به بهای از دست دادن یک ظرف گران یاد میگیرند.
سوالات متداول
آیا ظرف بوروسیلیکات را میشود روی شعلهٔ مستقیم گذاشت؟ بوروسیلیکات شعلهٔ مستقیم را تحمل میکند ولی توزیع ناهموار حرارت باز هم تنش میسازد. استفاده از توری نسوز یا حمام آب همیشه بهتر است و طول عمر ظرف را چند برابر میکند.
چرا ظرف من در ماشین ظرفشویی کدر شد؟ شویندههای قلیایی داغ سطح شیشه را میخورند. این پدیده در سودالایم بسیار سریعتر رخ میدهد و در ظروف حجمی، درجهبندی را محو و حجم را تغییر میدهد.
پیرکس همان بوروسیلیکات است؟ پیرکس یک نام تجاری است، نه یک جنس. محصولات آزمایشگاهی با این نام معمولاً بوروسیلیکاتاند، ولی برخی محصولات خانگی با همین نام از سودالایم سختشده ساخته میشوند. همیشه به علامت Boro 3.3 نگاه کنید، نه به نام تجاری.
ظرف ترکخورده را میشود استفاده کرد؟ خیر. ترک، نقطهٔ تمرکز تنش است و ظرف ترکدار زیر خلأ یا حرارت میتواند بهصورت انفجاری بشکند. حتی خط مویی هم دلیل کنارگذاشتن ظرف است.
دیدگاهتان را بنویسید