رقیقسازی اسید غلیظ سادهترین کار آزمایشگاه به نظر میرسد و در عین حال یکی از پرحادثهترینهاست. دلیلش یک واقعیت فیزیکی است: حلشدن اسید در آب بهشدت گرمازاست و اگر ترتیب افزودن اشتباه باشد، مایع میتواند بهصورت انفجاری بجوشد و به صورت کاربر بپاشد.
چرا اسید به آب، نه آب به اسید
وقتی مقدار کمی اسید را به حجم زیادی آب اضافه میکنید، گرمای آزادشده در تودهٔ بزرگ آب پخش میشود و دما آرام بالا میرود. در حالت عکس، قطرهٔ آب روی سطح اسید غلیظ میماند، تمام گرما در همان نقطه آزاد میشود، آب فوراً به بخار تبدیل میگردد و اسید را به بیرون پرتاب میکند.
عبارت یادسپاری که در آزمایشگاهها رایج است: «همیشه اسید را به آب بریز، هرگز آب را به اسید».
روش گامبهگام رقیقسازی
نکات ویژهٔ هر اسید
- اسید سولفوریک ۹۸٪: شدیدترین گرمای رقیقسازی را دارد؛ حمام یخ عملاً الزامی است.
- اسید نیتریک ۶۵٪: علاوه بر خورندگی، اکسیدکننده است و بخار نارنجی سمی میدهد؛ فقط زیر هود.
- اسید کلریدریک ۳۷٪: گرمای کمتری آزاد میکند ولی بخار خورندهٔ زیادی دارد که تجهیزات فلزی اطراف را زنگ میزند.
- اسید هیدروفلوئوریک ۴۸٪: خطرناکترین مورد. ظرف شیشهای ممنوع است و ژل گلوکونات کلسیم باید در دسترس باشد.
اگر پاشید چه کنیم
- روی پوست: فوراً دستکم ۱۵ دقیقه زیر آب ولرم جاری بشویید و لباس آلوده را همزمان دربیاورید.
- در چشم: چشمشوی اضطراری، دستکم ۱۵ دقیقه، با پلک باز. سپس مراجعهٔ پزشکی، حتی اگر درد قطع شد.
- روی میز: با بیکربنات سدیم خنثی کنید تا کفکردن متوقف شود، سپس با آب فراوان بشویید.
سوالات متداول
چرا نباید در بالن ژوژه رقیق کرد؟ دو دلیل: گردن باریک گرما را حبس میکند و خطر جوشش موضعی را بالا میبرد، و حرارت، کالیبراسیون ظرف حجمی را از بین میبرد. رقیقسازی در بشر انجام و سپس محلول خنکشده به بالن منتقل میشود.
آب مقطر لازم است یا آب شهری کافی است؟ برای هر محلولی که در آنالیز استفاده میشود، آب مقطر یا دیونیزه الزامی است. یونهای آب شهری با آنالیت تداخل میکنند و در محلولهای اسیدی رسوب میدهند.
محلول رقیقشده چه مدت اعتبار دارد؟ بستگی به اسید و ظرف دارد. محلولهای اسید کلریدریک رقیق بهمرور غلظتشان کم میشود چون گاز HCl فرار است. برای کارهای دقیق، محلول کاری را تازه بسازید یا پیش از استفاده استاندارد کنید.
آیا میتوان چند اسید را با هم رقیق کرد؟ خیر مگر روش مشخصی این را بخواهد. مخلوط اسید نیتریک با مواد آلی یا با اسید کلریدریک واکنشهای خطرناکی میدهد و باید طبق دستورالعمل مکتوب انجام شود.
دیدگاهتان را بنویسید